Είναι γνωστό πως ο Νίκος Σκαλκώτας άκουσε πολύ λίγα από τα έργα του να παίζονται και είναι ειρωνικό πως δεν έζησε για να δεί την δισκογραφική κυκλοφορία για κανένα από αυτά, μια που ο πρώτος δίσκος με έργα δικά του κυκλοφόρησε το 1954, πέντε χρόνια μετά το θάνατό του.

Το εγχείρημα της εξαντλητικής καταγραφής των δισκογραφικών εκδόσεων με έργα Σκαλκώτα, εκτός από την προφανή μουσικολογική χρησιμότητα του τελικού αποτελέσματος, έχει σαν συνακόλουθο την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων σχετικά με το ποσοστό των έργων του Νίκου Σκαλκώτα που έχει ηχογραφηθεί, τις αιτίες για την προτίμηση, σχεδόν εμμονή σε κάποιες περιπτώσεις, για μερικά από αυτά, καθώς και για τις σύγχρονες τάσεις και προτιμήσεις.

Συχνά αναφέρεται πως οι δίσκοι βινυλίου με έργα Σκαλκώτα «μετρώνται στα δάκτυλα» και πως οι δίσκοι ακτίνας είναι περίπου 15. Αυτό, όπως θα δούμε παρακάτω, δεν αληθεύει χωρίς όμως να μπορεί και να ισχυριστεί κανείς πως η δισκογραφική παραγωγή και ποιότητα των εκτελέσεων των έργων του Σκαλκώτα ανταποκρίνεται στην πολυμορφία και τον όγκο της μουσικής δημιουργίας του.

Το ολοένα αυξανόμενο όμως ενδιαφέρον για τη μορφή και τη δημιουργία του Νίκου Σκαλκώτα έχει σαν αποτέλεσμα μια σταθερή άνοδο στις δισκογραφικές εκδόσεις των έργων του, η οποία χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, πιθανόν και ως απόρροια, έως ένα βαθμό, της λειτουργίας των τριών μουσικολογικών τμημάτων, που δημιουργούν ένα ειδικευμένο, αυξανόμενο και απαιτητικό κοινό.

Στην δισκογραφία αυτή- και στον βαθμό που είναι εφικτό- καταμετρήθηκαν μέχρι σήμερα συνολικά 77 ηχογραφήματα  σε όλα τα μέσα: δίσκοι βινυλίου Long Play ή μικρής διάρκειας, κασσέτες (σε ελάχιστες περιπτώσεις) και δίσκοι ακτίνας ( CD). Στον αριθμό αυτό δεν συμπεριλαμβάνονται επανεκδόσεις του ίδιου δίσκου σε άλλη χώρα ή από άλλη εταιρεία παρά μόνο όταν αυτό σημαίνει αλλαγή στο μέσο που χρησιμοποιήθηκε, δηλ. από δίσκο βινυλίου σε CD.

[Σημείωση του επιμελητή: τα 77 ηχοργραφήματα αφορούν την περίοδο μέχρι και το 1999, οπότε γράφτηκε το παρόν άρθρο. Μπορείτε επίσης να δείτε την ενημερωμένη δισκογραφία του συνθέτη που φτάνει μέχρι το 2008.]

Από τις 77 ηχογραφήσεις που καταγράφηκαν οι 39 είναι δίσκοι βινυλίου και αντικατοπτρίζουν την περίοδο 1954-1990 περίπου και οι 38 είναι CD από το 1988 μέχρι σήμερα. Συνολικά υπάρχουν σε μια τουλάχιστον εκτέλεση 50 έργα του Νίκου Σκαλκώτα από το σύνολο των 110 έργων που, όπως λέγεται, έχουν σωθεί και υπάρχουν στο Αρχείο Σκαλκώτα. Αριθμητικά αυτό σημαίνει το 45% περίπου της μουσικής δημιουργίας του Σκαλκώτα, στην πράξη όμως μπορούμε να πούμε πως εκπροσωπείται ο κύριος κορμός των έργων μια που τα έργα που απουσιάζουν από τη δισκογραφία είναι σε μεγάλο ποσοστό μικρότερες συνθέσεις.

Στον πίνακα που ακολουθεί βλέπει κανείς πιο παραστατικά την εξέλιξη της δισκογραφικής παραγωγής των έργων του Σκαλκώτα από το 1954 μέχρι σήμερα ανά δεκαετία.

Με κίτρινο χρώμα σημειώνονται οι δίσκοι βινυλίου ενώ με μπλέ χρώμα τα CD. Στον οριζόντιο άξονα εμφανίζονται οι δεκαετίες και στον κατακόρυφο ο αριθμός των δισκογραφικών εκδόσεων ανά δεκαετία.

Παρατηρούμε έτσι μια κινητικότητα σχεδόν αμέσως μετά τον θάνατο του συνθέτη με έναρξη το 1954, η οποία σχετίζεται άμεσα και με την έναρξη της έκδοσης των έργων του Σκαλκώτα από τις εκδόσεις Universal (Βιέννη). Από τα δημοφιλέστερα έργα για πιάνο του Σκαλκώτα, η «Πασακάλια Αρ. 15» από τα 32 Κομμάτια για πιάνο, εκδίδεται ανεξάρτητα από τη συλλογή το 1955 από την Universal. Ο εκδότης μάλιστα δεν παραλείπει να αναφέρει πως η πρεμιέρα του έργου δόθηκε από την Μαρίκα Παπαϊωάννου στις 16 Νοεμβρίου 1953 στο Wigmore Hall του Λονδίνου. Η πρώτη δισκογραφική έκδοση του έργου επίσης από την Μαρίκα Παπαϊωάννου στον δίσκο Modern Greek Chamber Music από τη Philips το 1954. Ο ιστορικής σημασίας αυτός δίσκος αποτελεί και το πρώτο φωνογράφημα με έντεχνα έργα αποκλειστικά Ελλήνων συνθετών. Από τα έργα του Σκαλκώτα συμπεριλαμβάνονται οι «Σύντομες παραλλαγές σ’ ένα βουνίσιο θέμα», το 3ο από τα 32 Κομμάτια για πιάνο, η 4η Σουίτα για πιάνο, που εκδόθηκε επίσης το ’55 και 4 Ελληνικοί χοροί για βιολί και πιάνο. Η Μικρή σουίτα για έγχορδα, το πρώτο έργο του Σκαλκώτα που εκδόθηκε από την Universal το ‘53, ηχογραφείται το 1956 στην Βοστώνη, για πρώτη και τελευταία μέχρι σήμερα φορά, από τον Lukas Foss και την ορχήστρα δωματίου Sinfonietta Zimbler μαζί με έργα Bartok, Ives και Milhaud. Ακολουθεί δισκογραφικά η έξοχη ερμηνεία των 10 Σκίτσων για έγχορδα το 1959 από την Ορχήστρα Δωματίου των Κάτω Χωρών (Netherlands Chamber Orchestra, δ/νση Szymon Goldberg) ενώ η παρτιτούρα είχε ήδη εκδοθεί από το 1953. Το ίδιο έργο ηχογραφήθηκε άλλες δύο φορές, το 1980 στο άλμπουμ της ΕΜΙΑΛ από την Μικρή Ορχήστρα Εγχόρδων υπό την δ/νση του Τάτση Αποστολίδη και πρόσφατα συμπεριλήφθηκε στο ρεπερτόριο της Καμεράτα-Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής.

Οι Ελληνικοί χοροί, το δημοφιλέστερο έργο του Σκαλκώτα, αντιπροσωπεύονται σε 30 ηχογραφήματα (21 διαφορετικές εκτελέσεις) άλλοτε στη γραφή για συμφωνική ορχήστρα, άλλοτε για ορχήστρα εγχόρδων και άλλοτε σε άλλες μεταγραφές του συνθέτη (ή των ερμηνευτών) για βιολί και πιάνο, σόλο πιάνο ή ορχήστρα πνευστών. Οι χοροί, ενώ συχνά εσφαλμένα αναφέρεται πως κυκλοφόρησαν πρώτα από τον Δημήτρη Μητρόπουλο, γνώρισαν την πρώτη ηχογραφική τους έκδοση από τον ελληνικής καταγωγής αρχιμουσικό Gregory Millar ( ή Γρηγόρη Μανούσο) με την Μικρή Συμφωνική Ορχήστρα του Αγ. Φραγκίσκου (Little Symphony of San Francisco) το 1957. Τότε ηχογραφήθηκαν συνολικά 12 από αυτούς, στον περίφημο δίσκο με τον Εύζωνα στο εξώφυλλο. Για την εκτέλεση, όπως αναφέρεται στο σημείωμα στο οπισθόφυλλο του δίσκου, χρησιμοποιήθηκαν η έκδοση των 5 χορών από Universal του ‘54 και για τους υπόλοιπους τα χειρόγραφα.

Ο Μητρόπουλος ηχογράφησε, σε μια ανεπανάληπτη ερμηνεία, τους 4 από τους Ελληνικούς χορούς με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα της Ν. Υόρκης το 1956, ηχογράφηση που κυκλοφόρησε το 1958 μαζί με έργα Tchaikovsky και Mussorgsky. Η λίγο πιο πρώιμη ηχογράφηση από τις Συναυλίες του Φεστιβάλ Αθηνών το 1955, πάλι με τη Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης, κυκλοφόρησε στο εμπόριο σε CD μόλις το 1990, προσφορά στα 30 χρόνια από τον θάνατο του μαέστρου.

Η μόνη ολοκληρωμένη δισκογραφικά έκδοση των 36 Ελληνικών χορών του Σκαλκώτα παραμένει το διπλό CD που κυκλοφόρησε από την Lyra το 1991 με την Κρατική Φιλαρμονική Ορχήστρα Ουραλίων υπό την διεύθυνση του Βύρωνα Φιδετζή.

Με την ηχογράφηση του κύκλου για πνευστά και πιάνο από την Philips το 1995 εμφανίστηκε η τάση για δισκογραφική αντιπροσώπευση έργων που ανήκουν στην ίδια κατηγορία ή στην ίδια συνθετική περίοδο, κυρίως όμως έγινε σαφές πώς μόνο μια άρτια εκτέλεση του έργου επιτρέπει στο κοινό να επικοινωνήσει ουσιαστικά με αυτό. Υπό αυτή την έννοια η εταιρεία BIS και ο μαέστρος Νίκος Χριστοδούλου έχουν ήδη προσφέρει απλόχερα στον τομέα της συμφωνικής μουσικής ηχογραφώντας για πρώτη φορά το 1ο Κοντσέρτο για πιάνο, το Κοντσέρτο για βιολί και το Κοντσέρτο για κοντραμπάσο αλλά και δύο μέρη από την 2η Συμφωνική Σουίτα ( την εισαγωγή, Ouvertüre Concertante και το τέταρτο μέρος, Largo Sinfonico). Τα σκηνικά έργα Παραμυθόδραμα και Η Λυγερή και ο Χάρος μας φέρνουν σε επαφή με μια άλλη πλευρά της συνθετικής δραστηριότητας του Σκαλκώτα. Η πρώτη ηχογράφηση του Παραμυθοδράματος, η οποία συμπεριλαμβάνει και την αφήγηση, είχε ήδη γίνει από το 1989 από τον Γιώργο Χατζηνίκο, πρωτοπόρο στην προβολή των έργων του Σκαλκώτα διεθνώς, αλλά κυκλοφόρησε περίπου 10 χρόνια αργότερα, το 1998 σχεδόν παράλληλα με την κυκλοφορία της σουίτας από το Παραμυθόδραμα από την εταιρεία BIS. ( Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως από το 1998 μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει από την BIS 5 CD με έργα Νίκου Σκαλκώτα! Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για πρώτες παγκόσμιες ηχογραφήσεις των έργων. Η προσφορά πολύτιμη, αν εκτός από την ποιότητα των εκτελέσεων λάβει κανείς υπ’όψιν του τις πληροφορίες και αναλύσεις που βρίσκει στο ένθετο βιβλιαράκι της έκδοσης.)

Εγκαινιάζεται λοιπόν μια καινούρια εποχή για την δισκογραφική έκδοση των έργων του Νίκου Σκαλκώτα, που χαρακτηρίζεται από μια πιο φρέσκια ερμηνευτική και μουσικολογική προσέγγιση, μεγαλύτερη ακρίβεια στις πληροφορίες που δίνονται- απαλλαγμένη από τις στερεότυπες εκφράσεις που συνήθως επιστρατεύονται για την περιγραφή της προσωπικότητας και του έργου του συνθέτη-, εμβάθυνση στις αναλύσεις και βέβαια επαγγελματική δισκογραφική παραγωγή.

Συνολικά, στις υπάρχουσες ηχογραφήσεις-αν εξαιρέσουμε την πρωτοκαθεδρία των Ελληνικών χορών- κυριαρχούν σαφώς τα έργα για σόλο πιάνο, με δεσπόζουσα την Σουίτα Αρ. 4 και 10 από τα 32 Κομμάτια για πιάνο ( κυρίως από την έκδοση Universal), τα οποία αντιπροσωπεύονται σε 10 συνολικά φωνογραφήματα. Ακολουθούν τα έργα μουσικής δωματίου για μικρά σύνολα κατ’αρχήν, όπως οι σονατίνες για βιολί και πιάνο, η ηχογράφηση των οποίων ολοκληρώθηκε μόλις πρόσφατα από τον Γιώργο Δεμερτζή και την Μαρία Αστεριάδου (BIS-CD-1024), το σύνολο των έργων για βιολοντσέλο και πιάνο, τα έργα για πνευστά και πιάνο και κατά δεύτερο λόγο συνθέσεις για μεγαλύτερα σύνολα, με τα συμφωνικά έργα να παίρνουν τη θέση που τους ανήκει πρόσφατα.

Η επιλεκτική επανάληψη μερικών έργων εξηγείται από την ύπαρξη ή όχι της έκδοσης του έργου ή τουλάχιστον κάποιου επιμελημένου αντιγράφου από το χειρόγραφο. Από την άλλη μεριά διαπιστώνουμε πως έργα σημαντικά, μερικά από τα οποία εκδόθηκαν ήδη από την δεκαετία του ‘60, παραμένουν ακόμη και σήμερα ανέκδοτα ηχογραφικά. Ανάμεσά τους τα 32 Κομμάτια για πιάνο, που αποσπασματικά μόνο έχουν ηχογραφηθεί ενώ η έκδοσή τους συμπληρώθηκε από τις εκδόσεις Margun ήδη από το 1992. Επίσης, το Κοντσερτίνο για 2 πιάνα και ορχήστρα ή τα 16 Τραγούδια για μέτζο και πιάνο. Το 4 ο Κουαρτέτο εγχόρδων, έκδοση Universal του 1968, ηχογραφήθηκε μόλις πρόσφατα (Μάιος 2000, BIS-CD1074) από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο. Θα διέκρινε κανείς σε αυτές τις περιπτώσεις ένα δισταγμό από πλευράς εκτελεστών να καταπιαστούν με έργα ιδιαίτερης ερμηνευτικής δυσκολίας ή μεγάλης έκτασης ή και τα δύο. Αν επιθυμεί όμως κανείς να διατηρηθεί το ενδιαφέρον του κοινού ζωηρό και να πάρουν τα έργα τη θέση που τους ταιριάζει στο διεθνές ρεπερτόριο αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση να έχουν οι εκτελεστές/μελετητές στη διάθεσή τους ποιοτικές εκδόσεις για να μπορέσουν να αναδείξουν τον ηχητικό πλούτο και λειτουργικότητα των έργων.

Δεν μπορεί να μην επισημάνει κανείς πως οι εκδόσεις Margun, που έχουν αναλάβει την έκδοση των απάντων του Σκαλκώτα, παρουσιάζουν αδυναμία προς αυτή την κατεύθυνση με αποτέλεσμα συχνά να κυκλοφορούν κακέκτυπα (με παρατοποθετημένες σελίδες και πολλά λάθη σε ημερομηνίες, αριθμούς καταλόγου κ.λ.π.) που δυσφημούν τον ίδιο τον οίκο αλλά κυρίως αποτρέπουν την επαφή με το μουσικό έργο. Και πάνω απ’όλα αυτό που περιμένει κανείς από μια έκδοση είναι η κριτική επιμέλεια και όχι η απλή φωτοτυπική αναπαραγωγή του χειρογράφου - έστω και αν αυτό σε κάποιες περιπτώσεις αποτελεί πλεονέκτημα για τον ερευνητή- ή κάποιου, έστω και ηλεγμένου, αντιγράφου.

Η προώθηση λοιπόν των κριτικών εκδόσεων των έργων του Νίκου Σκαλκώτα αποτελεί προτεραιότητα, που θα έχει όφελος διττό: πολιτιστική παρακαταθήκη και φόρο τιμής σε μια από τις μεγαλύτερες συνθετικές φυσιογνωμίες της χώρας μας.

Βάσω Κουτσομπίνα
Αθήνα (1999)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αρφάνης, Στάθης. The Complete Discography of Dimitri Mitropoulos. Αθήνα: IRINNA S. A.., 1990.
Ζακυθηνός, Αλέξης. Δισκογραφία ελληνικής κλασικής μουσικής . Αθήνα: Δωδώνη, 1993.
_______ . Discography of Greek Classical Music. Brasilia, 1988.
Παπαϊωάννου, Γιάννης Γ. «Δισκογραφία συγχρόνων ελλήνων συνθετών». Χρονικό ’75, τ. 6ος, Σεπτέμβριος 1974-Αύγουστος 1975, σσ. 319-334.